Dünyanı anlama və anlamlandırmanın və ona məna qazandırmağın ən qədim və fundamental forması olan mifdə fərdilik ya yoxdur, ya da cüzi dərəcədədir. Mif mahiyyət etibarilə, həyatı ikili və ziddiyyətli qütblər şəklində qavrayır: bir tərəfdə yaxşılar, xeyir, ədalət və nizam, digər tərəfdə isə pislər, şər, zülm və qarışıqlıq dayanır, mifsə ortada zidlikləri birləşdirəndir. Bu sintaqmatik cərgədə, mif bilinənlə bilinməyən, görünənlə görünməyən arasındakı sərhədləri aradan qaldırır; onların məkanını birləşdirir. Mifdə kutsal (müqəddəs) olanla profan (adi) olan bir-birinə qarışmış vəziyyətdədir, aralarındakı təsviredilməz sərhəd yalnız mənəvi dərk vasitəsi ilə hiss oluna bilər. Mahiyyətcə, mif, ezoterik (daxili və gizli) bilgilərin ekzoterik (xarici və ümumi) bir forma almış halıdır.

          K. Abdullanın “Mifdən yazıya” əsəri, mifi özünəməxsus bir şəkildə qavramanın, ifadə etmənin və anlamlandırmanın yeni bir nümunəsidir. Əslində, mifdən yazıya keçid, daha geniş mənada, sözdən yazıya keçiddir. Daha dəqiq desək, yazı, sözün cismləşməsi və texnoloji bir vasitəyə çevrilməsidir; sözün ilkin kutsallığından ikinci dərəcəli bir ifadə kutsallığına enişi, eyni zamanda onun fərdiləşmə prosesidir.

          “Mifdən yazıya” əsəri, müəllifin zehnində mövcud olan miflə bağlı şərh və təqdimatı özündə əks etdirdiyi üçün orijinal təsir bağışlayır. Kitab, Dədə Qorqud boylarına və qəhrəmanlarına miflə ifadənin orijinal sintezi kimi yanaşır və bu baxımdan özünəməxsus bir yer tutur.

          Kitabın bəlkə də ən dəyərli cəhəti onun adında gizlənir. Müəllif “Gizli Dədə Qorqud” ifadəsi ilə dastanlarımızın və ümumiyyətlə, folklorumuzun gizli tərəflərini, mətnin görünən və görünməyən qatlarını işarə etmişdir.

          Hər bir mətn, əslində, semiotik bir mahiyyət daşıyır, yəni onun dərin qatları dinləyiciyə və ya oxucuya, onların hazırlıq səviyyəsindən asılı olaraq müraciət edir. “Kim nə miqdar olsa, mətni o qədər də anlayır” prinsipi burada öz təsdiqini tapır. Mətnin ekzoterik (açıq) və ezoterik (gizli) tərəfləri anlayan və anladan şəxsə görə dəyişir. Və həmişə olduğu kimi, ezoterik bilgi yalnız inisiasiyadan (xüsusi təlim və hazırlıqdan) keçənlərə açılır; profanlar isə bu bilgini mənimsəməkdən uzaq qalırlar. Kitabda bu bilgi və təcrübənin yeni bir sistemi kimi təqdim edilməsi, müəllifin ezoterik təcrübəyə yiyələndiyini aşkar şəkildə göstərir.

          Bu baxımdan, “Mifdən yazıya” təkcə ədəbi təhlil deyil, həm də mənəvi bir dərinliyə, mətnin arxasındakı gizli həqiqətlərə aparan kəşfiyyat xarakterli bir səyahətidir.

          Müəllif öz təhlilində, əsasən, ikili qarşıdurmalardan istifadə edərək dastanların struktur semantikasında gizlənən mifoloji qatları aşkar etməyə çalışır. Onun tərəfindən təq-dim olunan “anavariant” anlayışı (ki, bu, beynəlxalq ter- minologiyada mövcud olan “invariant” sözünə nisbətən daha uğurlu bir termin seçimidir, çünki alman folklorşünaslığında “ur-form” kimi bir anlayış mövcuddur) müəllifin yanaşmasının əsasını təşkil edir.

          Müəllif, ilk növbədə, təbiət-mədəniyyǝt) qarşıdurmasını nəzərdən keçirir. Bu kontekstdə Basatın mədəni cəmiyyətə inteqrasiya olunmasının mürəkkəb prosesi təhlil olunur. Təbiətdən gələn Basat, təbiətin mənşəyinə – təbiətə qarşı çıxır. Burada “inkarın inkarı” prinsipi reallaşır: cəmiyyət bu dialektik proses nəticəsində yenilənir və inkişaf edir. Ancaq, oxucu bu fəlsəfi ziddiyyətin həllinin axtarışında ikən, müəllifin təhlili qəfil sona çatır və bu dərin fəlsəfi problemin tam inkişafı həyata keçirilmir.

          Müəllifin digər “anavariant” kimi təqdim etdiyi anormallıq-norma qarşıdurmasında isə, Selcan xatunun Qanturalıya köməyi və onun bu səbəblə qızını cəzalandırmaq istəməsi misal göstərilir. Dünya dastanlarında yayılmış bu motivin səbəbi müəllif tərəfindən matriarxat* quruluşa bağlanır. Ancaq burada bir ziddiyyət yaranır: eyni dastan daxilində Burla xatunun düşmənlərlə döyüşməsi “normal” qəbul edilir. Müəllif bu ziddiyyəti, sadəcə olaraq, hər iki hadisəni “qədim dövrün məhsulu” adlandırmaqla həll etməyə çalışır ki, bu da problemin kökünü həll etmək əvəzinə, onu ümumiləşdirmək yolu seçildiyini göstərir.

          *Matriarxat düşüncəsinin qurucusu İsveçrəli hüquqçu Jacob Bachofendən (1815-1887) bugünə qədər feministlərin ilham qaynağı olan bu var olan və ya qurğusal olan anlayış bir çox mifoloji bilgilərlə dəstəklənməyə çalışılsa da maddi sübutlarını hələ də tapa bilməmişdir. Müxtəlif görüşlər bu mübahisəli mövzunu daha da anlaşılmaz hala gətirmişdir.

          Təhlil edilən maraqlı anavariantlardan biri də köhnə-yeni qarşıdurmasıdır. Bu, Aruz-Beyrək və Aruz-Qazan münasibətləri vasitəsilə öz əksini tapır. Müəllif, yeniliyin təcəssümü olan Beyrəyi zaman və məkan hüdudlarından kənarlaşdıraraq, onu Antigona, Hamlet və Fəxrəddin kimi şəxsiyyətlərlə eyniləşdirir. Yenə də, izah xətti matriarxat quruluşa bağlanır. Burada, avunkulat (dayının atadan üstün tutulması) hadisəsi əsas götürülür və indiki dövrün nümayəndəsi Qazanın, keçmişin nümayəndəsi olan dayısı Aruzdan intiqam alması, matriarxat sistemin bir əlaməti kimi şərh edilir.

          Ancaq, burada əsas tənqidi məqam bu məsələni, sadəcə olaraq, qohumluq sisteminin tarixi inkişafı və yenilənməsi kontekstində dəyərləndirilməsi dışına itilməsidir. Əgər bu hadisə sümük qohumluğunun qan qohumluğundan üstün olduğu və yerdəyişmənin baş verdiyi çağın dastana yansıması kimi təqdim edilsəydi, təhlilin mifoloji-məntiqi sintaqması pozulmaz, daha tarazlı və tarixi kontekstə uyğun bir izah əldə olunardı. Hər bir sosial hadisəni birbaşa və ekskluziv olaraq matriarxat quruluşa aid etmək, dastanların mürəkkəb tarixi təbəqələrini və mədəni dinamikasını təkçıxışlı şərh etmək təhlükəsini yaradır. Bu yanaşma, dastanların özündə olan çoxşaxəli mənaların və tarixi çoxqatlılığın tam olaraq aydınlaşdırılmasının qarşısını ala bilər.

          K. Abdullanın yanaşması, dastanları struktur və mifoloji baxımdan təhlil etmək üçün güclü bir çərçivə təqdim etsə də, bütün mürəkkəb hadisələri matriarxat kimi tək bir sosial modelə endirməyə meyilli olması, təhlilin dərinliyini və inandırıcılığını məhdudlaşdıra bilər. Daha tarixi-kontekstual və çox amilli bir yanaşma, bu mifoloji-məntiqi sintaqmanı daha da zənginləşdirə bilərdi. Kitabın təsvir xarakterli ən əhəmiyyətli hissələrindən biri şübhəsiz ki, müqayisələr bölümüdür. Əslində, müqayisə elmi qənaətləri daha da gücləndirmək və daha dərin mənalar aşkar etmək məqsədi daşıdıqda verimli olur. Bu sahədə məlum olan elmi ənənə, Oğuz və Yunan dastanları arasında paralelliklər qurmaqla başlamış, Heinrich Friedrich Von Diez (Təpəgöz-Polifem) və Əli Sultanlı kimi tədqiqatçılar tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. K. Abdulla isə bu müqayisə silsiləsinə yeni tapıntılar əlavə etmişdir.

          Ancaq, burada əsas problem, müəllifin qurduğu paralelliklərin (Təpəgöz-Polifem, Odisey-Basat, Odisey-Beyrək, Beyrək-Antigona, Salur Qazan-Menelay-Agamemnon, Edip-Buğac, Herakl və Dəli Domrul, Selcan xatun və Gözəl Yelena, Banıçiçək-Penelopa) əsaslandırılmasında ortaya çıxır. Paralelliyin tərəfləri qoyulur, oxşarlıqların səbəbləri və məntiqi də müəllifin yazı manerası ilə çözülür. Bu paralelliklər nədən irəli gəlir? Oğuz və Yunan mədəniyyətləri arasında tarixi, mifoloji və ya arxetipik əlaqələr varmı? Bu kimi suallar cavabsız qalır və həll olunmamış problemlər olaraq oxucunun qarşısında durur. Üstəlik, müəllif Təpəgözü türk mifologiyasındakıTəkgözdü Döö, Jeztırnak kimi varlıqlarla deyil, Polifemlə; Buğacı Temir Boko ilə deyil, Ediplə müqayisə etməyi üstün tutur. Bu müəllifin öz seçimidir və bu seçimlərin əsaslandırılması da kifayət qədər aydın şəkildə təqdim edilmişdir.

          Kamal Abdullanın bir çox tədqiqatçının üzərində işlədiyi mövzuları (vətən sevgisi, mərdlik, sədaqət, Dədə Qorqudda İslam, kadın və s.) xüsusi olaraq yenidən tədqiq etməyə ehtiyac olmadığını qeyd etməsi və “dastanda anaya, vətənə məhəbbət, doğma yurda sədaqət, mərdlik, dönməzlik, qəhrəmanlıq, əyilməzlik və s. bu kimi keyfiyyətlər dönə-dönə tədqiq edilmiş, daha doğrusu, indi bunları xüsusi tədqiq etməyə, araşdırmağa elə bir ehtiyac qalmamışdır.” (Abdulla K., Mifdən Yazıya və yaxud Gizli Dədə Qorqud, B., 2009, s.21) şəklinə dəyərləndirməsi düzgün bir müşahidədir və gələcək tədqiqatçıların diqqətini daha az işlənmiş sahələrə yönəltmək baxımından yol göstərici və dəyərlidir.

          Kitabın ən güclü tərəflərindən biri, onun şairanə şəkildə yazılmış hissələridir. Bu bölümlər oxucuda Dədə Qorqud abidəsinə qarşı sevgi və həssaslıq oyadır. Dirsə Xanın arvadının fəryadı, Basatın qardaşının taleyi qarşısındaki metaforik ifadələri, “kədərli düzlər, çiçəklər solmuş çəmənlər, allahsızlaşmış dünya” haqqındakı düşüncələri, Uruzun anasına son sözləri kimi hissələr, bir yazıçının dərin duyumları və bədii təsvir qüdrətidir. Məhz bu hissələr də kitabı fərqləndirir və ona özünəməxsusluq qazandırır. Kitabın sonunda, məchuldan gəlib məchula gedən, oğuldan, qızdan nəyi olduğu bilinməyən tənha və yalnız Dədə Qorqud haqqındakı elegiyavarı romantik duyumları da orijinal və təsirli bir yanaşmadır.

          Bütün bu müşahidələr bizə aydın şəkildə göstərir ki, “Mifdən yazıya” əsəri üçqat bir xarakter daşıyır: yazıçı duyumu ilə yazılmış şairanə, lirik və obrazlı hissələr (1), alim təfəkkürü ilə struktur və mifoloji təhlillər (2) və publisist qələmi ilə iddialı və mübahisəli fikirlər (3). Bu birləşmə əsərə özünəməxsus bir orijinallıq verir. Əsər, hərtərəfli və qəti elmi nəticələr çıxarmaqdan çoх, oxucunu düşünməyə, mübahisə etməyə və Dədə Qorqud dastanına yeni bir gözlə baxmağa sövq edən stimul yaradır.           Bu əsərin əsas gücü, mətnin dərinliklərində gizlənən mənaları axtarmaq üçün yeni yollar təqdim etməsində, oxucunu dastan dünyasının gizli sirrlərini öyrənməyə sövq etməsindədir.